Όταν οι ειδήσεις δε σιωπούν: Doomscrolling και οι αθέατοι απόηχοι στις στενές σχέσεις

Ένα γνώριμο βράδυ με άγρυπνα δάχτυλα

Εκείνη η ώρα λίγο πριν κοιμηθούμε. Το φως του κινητού φωτίζει το κενό μεταξύ δύο μαξιλαριών, ενώ ο δείκτης κυλά ακούραστα προς τα κάτω. Εικόνες πολέμων, τίτλοι για κρίσεις, στατιστικές πανδημιών∙ μια ατελείωτη ουρά από «τι άλλο συνέβη σήμερα;». Το σώμα κουρασμένο, ο νους όμως σε εγρήγορση. Κι ο/η σύντροφος δίπλα –αληθινός, παρών– μοιάζει να αποσύρεται σιωπηλά πίσω από το τείχος μιας οθόνης.
Αυτό το ήσυχο, σχεδόν τελετουργικό σκρολάρισμα αρνητικών ειδήσεων έχει πλέον δικό του όνομα: doomscrolling.

«Γιατί νιώθω έτσι;»

Πολλοί περιγράφουν ένα αδιόρατο κράμα άγχους, πένθους και αδυναμίας ύστερα από τέτοια βραδινά ταξίδια στις οθόνες. Σαν να πιέζουμε διαρκώς μια μελανιά για να σιγουρευτούμε ότι ακόμη πονά.
Από νευροβιολογική άποψη, ο εγκέφαλος έχει σχεδιαστεί να σκανάρει απειλές• τα αρνητικά ερεθίσματα καθηλώνουν την προσοχή για να διασφαλιστεί η επιβίωση. Όταν όμως απειλές μεταφέρονται απροκάλυπτα, δίχως γεωγραφικά ή χρονικά όρια, το νευρικό σύστημα μένει σε παρατεταμένη διέγερση.
Το αποτέλεσμα συχνά μεταφράζεται σε:

• αυξημένο άγχος ή ευερεθιστότητα,
• δυσκολία στον ύπνο,
• σωματική κόπωση χωρίς εμφανή λόγο,
• μια διάχυτη αίσθηση ανασφάλειας, ακόμη κι αν το άμεσο περιβάλλον είναι ασφαλές.

Όταν το ατομικό άγχος συναντά το συλλογικό

Στη συστημική ματιά, κάθε συναίσθημα ενός μέλους κυλά μέσα στα κανάλια του οικείου δικτύου. Το doomscrolling δεν γεννά μόνο προσωπική ανησυχία• διοχετεύει και μια υπόκωφη ένταση στο σύστημα σχέσεων όπου ανήκουμε.
Σαν σταγόνα μελάνι σε νερό, το άγχος απλώνεται:

• Στο ζευγάρι, μέσα από μικρές εκρήξεις εκνευρισμού ή απότομης σιωπής.
• Στα παιδιά, που απορροφούν αθέατα τη μεταβαλλόμενη διάθεση των ενηλίκων, ακόμη κι αν δεν καταλαβαίνουν το περιεχόμενο των ειδήσεων.
• Στους φίλους, όταν η παρέα περιστρέφεται μόνο γύρω από «τι πάει στραβά στον κόσμο».

Οι λεπτές ρωγμές στη συντροφικότητα

Σε ένα ζευγάρι, η στιγμή της κοινής χαλάρωσης πριν τον ύπνο λειτουργεί συχνά σαν κόμβος ρύθμισης: τα νευρικά συστήματα εναρμονίζονται, χτίζοντας αίσθηση οικειότητας και ασφάλειας. Όταν η κοινή αυτή παύση πλημμυρίζει με αλλεπάλληλους τίτλους καταστροφής, ο καθένας αφήνεται μόνος να ρυθμίσει το βάρος.
Οι ρωγμές μπορεί να φανούν διακριτικά:

1. Μειωμένη σωματική εγγύτητα («βάζω το κινητό ανάμεσά μας»).
2. Λιγότερες αυθόρμητες συζητήσεις που δεν περιστρέφονται γύρω από κακά νέα.
3. Ένας άτυπος αγώνας για το ποιανού η ματιά θα παραμείνει πρώτη στην οθόνη αντί στον άλλο.

Οικογενειακοί μικροκύκλοι φόβου

Σε οικογενειακό πλαίσιο, το doomscrolling λειτουργεί σαν συλλογικός συναγερμός που δεν σβήνει ποτέ. Ένας γονιός μπορεί να μεταφέρει ασυνείδητα το βάρος της παγκόσμιας απειλής με επιπλέον ελέγχους ασφαλείας στο σπίτι ή με υπερπροστασία. Ένα παιδί τότε μαθαίνει ότι «ο κόσμος είναι επικίνδυνος» πριν καν τον γνωρίσει.
Οι έφηβοι, από την άλλη, εισπράττουν το διπλό μήνυμα: ενημερώσου συνέχεια αλλά μην τρομάζεις. Η σύγκρουση αυτή γεννά εσωτερική αναστάτωση και, συχνά, απομόνωση στο δικό τους feed.

Σιωπηρές συμφωνίες και άγραφοι κανόνες

Τα συστήματα σχέσεων δημιουργούν άδηλες συμφωνίες γύρω από τη χρήση της πληροφορίας:

• «Αν δεν ξέρουμε τι συμβαίνει, είμαστε αδαείς».
• «Αν ενημερωθούμε, ίσως προλάβουμε το κακό».
• «Πρέπει να έχουμε άποψη για όλα». Κάθε συμφωνία κουβαλά ένα τίμημα: όσο περισσότερη πληροφόρηση, τόσο μεγαλύτερο το ψυχικό φορτίο. Κι έτσι, το εκ πρώτης όψεως ενδυναμωτικό δικαίωμα στην ενημέρωση γίνεται βάρος που μοιράζεται άνισα• συχνά ένα μέλος κρατά τη «βάρδια της αγωνίας» για λογαριασμό όλων.

Ελπίδα μέσα από τη ρύθμιση του ρυθμού

Η συστημική προσέγγιση δεν εστιάζει στην απαγόρευση, αλλά στην παρατήρηση του ρυθμού και του αντίκτυπου:

• Πότε ο κοινός μας χρόνος πλημμυρίζει από ειδήσεις και πότε ανασαίνει;
• Πώς αλλάζει η διάθεση, το σώμα, η μεταξύ μας ματιά, πριν και μετά το σκρολάρισμα;
• Ποιο μήνυμα μεταφέρεται στα παιδιά μέσα από τις χειρονομίες μας γύρω από την οθόνη; Η συνειδητοποίηση αυτών των μικρο-στιγμών ανοίγει χώρο για εναλλακτικούς ρυθμούς• όχι για να αποκλείσουμε τον κόσμο, αλλά για να τον φιλοξενούμε χωρίς να πνιγόμαστε.

Ένας ψίθυρος προς τα μέσα

Αν κάτι μένει μετά το τελευταίο swipe της νύχτας, ίσως είναι μια παλλόμενη ανάγκη για γείωση: να αγγίξουμε ξανά αυτό που είναι δίπλα μας και όχι μόνο αυτό που συμβαίνει κάπου μακριά.
Σε κάθε σύστημα σχέσεων, η ικανότητα να εναλλάσσουμε εστίαση –από το παγκόσμιο στο οικείο και πίσω– συντηρεί την ελαστικότητα. Δεν πρόκειται για άρνηση της πραγματικότητας, αλλά για έναν ρυθμιστικό διάλογο ανάμεσα στη φροντίδα για τον έξω κόσμο και τη φροντίδα για τον εντός.

Η διερεύνηση αυτού του διαλόγου μπορεί να αποβεί βαθιά ανακουφιστική. Όταν οι ειδήσεις δε σιωπούν, ίσως χρειάζεται να μάθουμε εμείς να χαμηλώνουμε τον ήχο για λίγο, ώστε οι σχέσεις μας –κι εμείς μέσα σε αυτές– να ακουστούν ξανά.