Zoom dysmorphia: γιατί η κάμερα αλλάζει την εικόνα που έχω για μένα

Όταν ο φακός γίνεται καθρέφτης που δεν ξεχνά να γράφει

Πριν από λίγα χρόνια, ο καθρέφτης του μπάνιου μας έβλεπε για μερικά λεπτά το πρωί. Τώρα, η μικρή κάμερα στο επάνω μέρος του υπολογιστή μάς κοιτά — και μας δείχνει — πολλές ώρες την ημέρα. Αυτή η συνεχής αυτο-παρατήρηση έχει δημιουργήσει ένα σχετικά νέο φαινόμενο που συζητιέται ολοένα και πιο συχνά: Zoom dysmorphia.

Πρόκειται για εκείνη τη δυσάρεστη αίσθηση ότι «κάτι δεν πάει καλά» με το πρόσωπο ή το σώμα μας κάθε φορά που αντικρίζουμε την εαυτό-εικόνα μας στο παράθυρο της βιντεοκλήσης. Και μαζί έρχονται τα γνώριμα ερωτήματα: «Γιατί νιώθω έτσι;» «Τι μου συμβαίνει;» «Πώς επηρεάζει τις σχέσεις μου;»

Ένα φαινόμενο στη διασταύρωση τεχνολογίας, πολιτισμού και σχέσης με τον εαυτό

Η τεχνολογία μάς προσφέρει ευκολία, αλλά φέρνει και ένα νέο είδος καθρέφτη: παραμορφωτικό, φωτεινό, ανελέητα διαθέσιμο. Όταν κοιτάμε τον εαυτό μας μέσα από την κάμερα:

• Η απόσταση παραμορφώνει τα χαρακτηριστικά· η ευρυγώνια λήψη φουσκώνει τη μύτη ή αλλοιώνει τις αναλογίες.
• Οι στατικές μικροεκφράσεις παγώνουν και γίνονται στόχος σχολιασμού από τον εσωτερικό κριτή: «Κοίτα πώς συνοφρυώνεσαι», «φαίνονται οι ρυτίδες».
• Η σύγκριση με τις εικόνες των άλλων στο ίδιο κάδρο ενεργοποιεί ασυνείδητα κοινωνικά πρότυπα.

Όλα αυτά συνδυάζονται με πολιτισμικά αφηγήματα για το «πώς πρέπει να δείχουμε» και παράγουν μια έντονη εστίαση στην ατέλεια.

«Γιατί νιώθω έτσι;» – η εσωτερική συνομιλία πίσω από το βλέμμα στην οθόνη

Στη συστημική οπτική, τα συναισθήματα σπάνια ανήκουν αποκλειστικά στο «εγώ». Συνομιλούν με ιστορίες, πρόσωπα, πλαίσια. Όταν ο εσωτερικός κριτής σηκώνει κεφάλι μπροστά στην κάμερα, ίσως ακούγονται παλιές φωνές:

• η σύγκριση ανάμεσα στα αδέλφια για το ποιος «γράφει» καλύτερα στις οικογενειακές φωτογραφίες·
• το πείραγμα φίλων στην εφηβεία για μια ακμή ή για τα γυαλιά·
• οι άτυπες προσδοκίες στο εργασιακό πλαίσιο ότι «η εικόνα είναι επαγγελματισμός».

Έτσι, το άβολο συναίσθημα μπροστά στην οθόνη δεν είναι μόνο προσωπικό. Κουβαλά νήματα από το οικογενειακό, κοινωνικό και πολιτισμικό μας υφαντό.

Οι κυματισμοί στις στενές σχέσεις

Ένα παραμορφωμένο είδωλο δεν μένει ποτέ μόνο στην οθόνη. Διαρρέει στον τρόπο που σχετιζόμαστε:

1. Απόσυρση από τη σύνδεση
   Η αμηχανία για την εικόνα οδηγεί σε απενεργοποίηση κάμερας ή σε αποφυγή βιντεοκλήσεων με φίλους· σιγά-σιγά εγκαθίσταται απόσταση.
2. Ευερεθιστότητα και άμυνα
   Όταν ο εσωτερικός κριτής είναι σε εγρήγορση, ακόμη και ένα αθώο σχόλιο του συντρόφου («φαίνεσαι κουρασμένος/η») μπορεί να ερμηνευτεί ως κριτική.
3. Τελετουργίες τελειότητας
   Προτού ανοίξει η κάμερα, αφιερώνουμε χρόνο σε φίλτρα, γωνίες, φωτισμό. Οι άλλοι περιμένουν στη γραμμή· το άγχος ανεβαίνει· μικρές προστριβές κάνουν την εμφάνισή τους.

«Τι μου συμβαίνει;» – το σώμα μιλά, το σύστημα αντηχεί

Δεν βιώνουν όλοι την ίδια ένταση. Όταν, όμως, το Zoom dysmorphia πυροδοτεί:

• Αυξημένη αυτοπαρατήρηση (self-monitoring)·
• Μειωμένη αυθορμησία στις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις·
• Αίσθηση αποξένωσης από το ίδιο το πρόσωπο που βλέπουμε.

Τότε, το άτομο ίσως αισθανθεί ότι η εικόνα οδηγεί τη σχέση, αντί να οδηγεί η σχέση την εικόνα. Η αυτοεκτίμηση γίνεται εύθραυστη, σαν να εξαρτάται από το αν ο φωτισμός είναι «σωστός».

Η εσωτερική κλίμακα αξίας και ο φαύλος κύκλος της κριτικής

Κάθε φορά που βλέπουμε τον εαυτό μας στην οθόνη, πατάμε play σε ένα εσωτερικό ντοκιμαντέρ: «Πόσο αξίζω;». Ο φαύλος κύκλος μπορεί να μοιάζει έτσι:

1. Βλέπω ατέλεια στην κάμερα.
2. Νιώθω ντροπή ή άγχος.
3. Προσπαθώ να «διορθώσω» (φίλτρα, makeup, γωνία).
4. Εστιάζω ακόμη περισσότερο στην ατέλεια· το άγχος μεγαλώνει.

Η συστημική ματιά προσκαλεί να δούμε: ποιοι άλλοι «παίζουν» σε αυτό το ντοκιμαντέρ; Συχνά, δεν είναι μόνο το δικό μας βλέμμα· είναι το βλέμμα γονιών, συνεργατών, κοινωνικών δικτύων.

«Πώς επηρεάζει αυτό τις σχέσεις μου;» – μικρές, αθέατες μετατοπίσεις

Καθώς η αυτοεκτίμηση συνδέεται όλο και πιο στενά με το πώς «γράφουμε» στην οθόνη, προκύπτουν μετατοπίσεις:

• Δισταγμός στο να ζητήσω στήριξη· το παράθυρο της κάμερας μεταφέρει την ψευδαίσθηση ότι όλοι οι άλλοι τα καταφέρνουν με χαμόγελο και άψογη επιδερμίδα.
• Μετατόπιση της εστίασης από το «Τι νιώθω μαζί σου;» στο «Πώς φαίνομαι ενώ μιλάω μαζί σου;».
• Ανακύκλωση παλιών συγκρούσεων για την εμφάνιση (π.χ. «πάλι δεν ετοιμάστηκες;» ή «πάντα αγχώνεσαι για τα μαλλιά σου»), που λειτουργούν σαν καλειδοσκόπιο παλιών οικογενειακών θεμάτων.

Γιατί τώρα; – Το επίκαιρο πλαίσιο

Η μετα-πανδημική πραγματικότητα μάς κρατά ακόμη αρκετές ώρες μπροστά σε οθόνες. Παράλληλα, τα social media προβάλλουν φίλτρα ομορφιάς που υπόσχονται «φυσικό ρετούς». Το μυαλό μπερδεύει την επιθυμητή εικόνα με την πραγματική. Ο χρόνος που ξοδεύουμε στο να κοιτάμε τον εαυτό μας αυξήθηκε κατακόρυφα· αυτή η υπερέκθεση δεν έχει ιστορικό προηγούμενο.

Στοχασμοί για μια πιο ευγενική ματιά

Η συστημική προσέγγιση θυμίζει: η σχέση με τον εαυτό είναι πάντα σχέση σε ένα σύστημα. Ίσως, λοιπόν, η πρόσκληση δεν είναι να «διορθώσουμε» το πρόσωπο στην κάμερα, αλλά να χαμηλώσουμε την ένταση της εσωτερικής φωνής που απαιτεί. Να αναρωτηθούμε:

• Ποια ιστορία για την αξία μου ακούγεται δυνατότερα όταν ανοίγει η κάμερα;
• Σε ποια άλλη φωνή (ενός φίλου, συντρόφου, μέντορα) θα επέλεγα να δώσω χώρο;
• Πώς θα άλλαζε η σύνδεση, αν το βλέμμα μου αναζητούσε συναίσθημα αντί για ατέλεια;

Μια τελευταία εικόνα πριν κλείσει η κάμερα

Καθώς ο φακός σβήνει, η ατέλεια μένει· κι όμως, είναι η ίδια ατέλεια που κάνει το πρόσωπο αναγνωρίσιμο, ζωντανό, ανθρώπινο. Η αυτοεικόνα συνεχίζει να διαμορφώνεται μέσα στις σχέσεις μας, όχι μόνο μέσα στα pixel. Αν το παρόν άρθρο αφήνει ένα μικρό αποτύπωμα, ίσως είναι η σκέψη ότι ο εσωτερικός μας κριτής αξίζει να ακούσει και άλλες φωνές — εκείνες που βλέπουν πίσω από την οθόνη την ιστορία, τη ζεστασιά και τη μοναδικότητά μας.