Γιατί καταστρέφω ό,τι αγαπώ; Αυτοσαμποτάζ στις στενές σχέσεις

Μερικές φορές, λίγο πριν γευτούμε πραγματικά τη ζεστασιά μιας σχέσης, κάτι μέσα μας τραβά το φρένο. Ένα απότομο σχόλιο, μια ανεξήγητη απόσταση, μια επαναλαμβανόμενη άρνηση να δεχτούμε φροντίδα. Και μένουμε να αναρωτιόμαστε: «Γιατί τα χαλάω όταν πάνε καλά;»
Το φαινόμενο αυτό συχνά ονομάζεται αυτοσαμποτάζ. Στη συστημική ψυχοθεραπεία το προσεγγίζουμε όχι ως ατομική «βλάβη», αλλά ως ιστορία που υφαίνεται ανάμεσα σε ανθρώπους, ρόλους και πλαίσια.

Τι σημαίνει «αυτοσαμποτάζ»;

Δεν είναι απλώς η τάση να παίρνουμε «κακές αποφάσεις». Είναι ένας τρόπος προστασίας από κάτι που μοιάζει πιο επικίνδυνο: την οικειότητα, την αποδοχή, ίσως και την ίδια τη χαρά. Συχνά:

• Δημιουργούμε συγκρούσεις από το πουθενά.
• Υπονομεύουμε κοινά σχέδια με καθυστερήσεις ή αδιαφορία.
• Απορρίπτουμε λόγια στοργής ως «υπερβολικά».

Κάτω από αυτές τις κινήσεις μπορεί να κρύβεται το γνωστό ερώτημα: «Αν με δουν αληθινά, θα μείνω ασφαλής;»

Πώς γεννιέται μέσα στα συστήματα ζωής μας

Κάθε σχέση είναι ένας ζωντανός οργανισμός. Το αυτοσαμποτάζ, από συστημική σκοπιά, δεν φυτρώνει στο κενό αλλά συχνά:

1. Αντανακλά οικεία μοτίβα από την πατρική οικογένεια, όπου τρυφερότητα και ανασφάλεια συνυπήρχαν.
2. Λειτουργεί ως «ρυθμιστής απόστασης»: όταν η εγγύτητα γίνεται πυκνή, η υπονόμευση αποκαθιστά μια γνώριμη, ασφαλή απόσταση.
3. Συντηρεί την ισορροπία του συστήματος: αν το «να τα πηγαίνουμε καλά» απειλεί παλιές αφηγήσεις (π.χ. «η σχέση πάντα πονά»), η αυτο-υπονόμευση κρατά την ιστορία συνεπή.

Τα συνηθισμένα – και συχνά αόρατα – μοτίβα

• Χιούμορ που τσιμπά: αστεία που κρύβουν νύξεις απαξίωσης.
• Αέναη αναβλητικότητα σε κοινές αποφάσεις, ώστε τίποτα να μην σταθεροποιείται.
• Μικρές μυστικότητες που ροκανίζουν την αίσθηση ασφάλειας.

Οι πράξεις μοιάζουν «μικρές», όμως υφαίνουν ένα σταθερό μήνυμα: «Δεν πιστεύω ότι αξίζω αυτό που μου προσφέρεται».

Συναισθήματα κάτω από την επιφάνεια

Συχνά συνυπάρχουν:

• Φόβος απόρριψης: «Ας το χαλάσω εγώ πρώτος, πριν πληγωθώ».
• Ντροπή για το ότι επιθυμούμε οικειότητα.
• Θυμός απέναντι σε παλιές εμπειρίες όπου η εμπιστοσύνη προδόθηκε.

Αυτά τα συναισθήματα δεν είναι εχθροί· είναι μάλλον φρουροί που στάθηκαν δίπλα μας όταν δεν υπήρχαν άλλες άμυνες.

Ο ρόλος της οικογενειακής ιστορίας

Μπορεί να ερχόμαστε από περιβάλλοντα όπου:

• Η αγάπη δινόταν με όρους.
• Η σταθερότητα απουσίαζε ή διακοπτόταν απρόβλεπτα.
• Το να πιστεύεις «θα πάει καλά» θεωρούνταν αφέλεια.

Έτσι, ο νους μαθαίνει ότι η εγγύτητα πονά. Κι όταν βρεθούμε σε σχέση με νέο άνθρωπο–πλαίσιο, ο παλιός «χάρτης κινδύνου» ενεργοποιείται, ακόμη κι αν ο δρόμος μπροστά είναι πλέον ασφαλής.

Πώς επηρεάζει τους δεσμούς μας σήμερα

Το αυτοσαμποτάζ σπάνια μένει ατομικό. Στις στενές σχέσεις:

• Ο άλλος συχνά νιώθει μπερδεμένος: «Τι άλλαξε ξαφνικά;»
• Ενεργοποιούνται δικά του/της σενάρια (π.χ. «Δεν είμαι αρκετός/ή»).
• Ολόκληρη η δυναμική αρχίζει να κινείται γύρω από «θα κρατήσει ή θα σπάσει;» – μια διάχυτη ένταση που ροκανίζει τη ζεστασιά.

Έτσι, δύο άνθρωποι μπορεί να μοιράζονται υπέροχες στιγμές, αλλά ταυτόχρονα να ζουν μέσα σε μια λεπτή αβεβαιότητα, σαν να περπατούν σε πάγο που ίσως ραγίσει.

Κλείνοντας: χώρος για επιείκεια και περιέργεια

Αν αναγνωρίζεις κάτι από αυτά, ίσως γεννιέται η ερώτηση «Τι μου συμβαίνει;». Στη συστημική ματιά, δεν ψάχνουμε για «φταίχτη» αλλά για νόημα. Το αυτοσαμποτάζ συχνά υπήρξε κάποτε η πιο σοφή επιλογή μας για να προστατευτούμε.
Σήμερα, μπορεί να αξίζει να σταθούμε δίπλα σ’ αυτή τη στρατηγική με επιείκεια, να ακούσουμε την ιστορία της και να διερευνήσουμε αν χρειάζεται να παραμείνει τόσο δραστήρια.
Μερικές φορές, η μεγαλύτερη αλλαγή αρχίζει όχι με βιαστικές λύσεις, αλλά με ένα ήσυχο, αυθεντικό «Σε ακούω» – πρώτα προς τα μέσα κι έπειτα προς τους ανθρώπους που αγαπάμε.